سایت تخصصی جنگلداری ایران

علي دريجاني، محمدهادي معيري، حشمت الله حيدري  و سيدهادي منفرد

چكيده

 امروزه استفاده تفرجي از پارك هاي جنگلي جهت رفاه و رضايتمندي شهروندان ضروري است، اما اين استفاده مي بايست بر مبناي ظرفيت برد تفرجي پارك ها صورت پذيرد . بر اين اساس، استخراج منحني تقاضاي پارك هاي جنگلي جهت دستيابي به نقطه تعادل محيط زيستي و كاربري تفرجي لازم است. اين منحني، ضمن بيان رابطه وروديه و تعداد بازديد، و همچنين كمك به محاسبه ارزش تفرجي، مقدار ارزش پولي هر بازديد براي هر نفر را آنچنان تعيين مي نمايد كه تعداد بازديد از پارك جنگلي معادل برد تفرجگاهي آن پارك شود . مطالعه حاضر با هدف استخراج منحني تقاضاي تفرجي و تعيين نقطه تعادل برد تفرجي پارك جنگلي النگدره گرگان صورت پذيرفت . اطلاعات موردنياز طي سال هاي 1377 و 1388 از طريق تكميل 342 پرسشنامه محقق ساخت از بازديدكنندگان جمع آوري و تحليل گرديد . نتايج مطالعه، فرم تابعي درجه دوم منحني تقاضا را تصريح كرد . همچنين، در مبلغ وروديه 1847 ريال، شمار بازديدكنندگان پارك النگدره با برد تفرجگاهي آن برابر مي شود. با تابعيت از اين مقدار مي توان انت ظار كاهش تخريب محيط زيستي پارك را داشت . ارزش تفرجي ساليانه پارك نيز  با محاسبه سطح زير منحني تقاضا، 598453920 ريال ( 62925 دلار ) برآورد گرديد . در پايان، توجه سياستگزاران و برنامه ريزان به تعادل وروديه و برد تفرجي در برنامه هاي مديريت كلان پارك ها و مناطق گردشگري پيشنهاد گرديد.

۱۳۸۹. دومین همایش بین المللی تغییر اقلیم و گاهشناسی درختی

 Recreational Demand Curve and Equilibrium Carrying Capacity of Forest Parks (The Case of Alangdarre Forest Park, Golestan Province)

Ali Darijani[1], Mohammad Hadi Moayyeri[2], Heshmatollah Heydari[3], Seyyed Hadi Monfared[4]

1.      E-mail: Ali.Darijani@gmail.com

2.      E-mail: Moayeri38@gmail.com

3.      E-mail: Heydari@gau.ac.ir

4.      E-mail: shadimonfared@gmail.com

Abstract:

Nowadays, the recreational use of forest parks is required for citizens’ welfare and satisfaction, but it should be base on carrying capacity of forest parks. Therefore, derivation of recreational demand curve of forest parks is necessary for achieving the environmental equilibrium and recreational use. This curve illustrates the entrance fee and the number of visitors while estimate the recreational value and determines the monetary value of each visit per person so that the number of visits be equal to carrying capacity. This study has conducted to derive the recreational demand curve and determine equilibrium carrying capacity point in Alangdarreh forest park near by Gorgan city. The survey data were collected during 2008-09 via filling 342 researcher-made questionnaires from visitors and then analyzed. The results specified a Quadratic functional form for demand curve. Also, the number of visitors will be equal to carrying capacity for 1847 Rials entrance fee. So, it can be expected a decrease in degradation of park. Annual recreational value was 598 million Rials (62925 U$ Dollars). Finally, flavor of policymakers and planners to equilibrium point and carrying capacity in enormous level of management for parks and tourisms areas has been recommended.

Keywords: Recreational Demand Curve, Recreational Value, Carrying Capacity, Alangdarreh Forest Park, Gorgan

مقدمه:

رشد روزافزون جمعيت شهرها، تغيير الگوي سكونت، وجود طيف وسيعي از مشكلات محيط‌زيستي و اجتماعي در شهرها و سهم نسبتاً قابل‌توجه اوقات فراغت در زندگي روزمره مردم از مواردي است كه مقوله توجه به تفرّج و طرح‌ و برنامه‌ريزي آن را در محيط‌هاي شهري و فراشهري به‌طور جدّي مطرح مي‌سازد. بنابراين، نظر به آسيب‌پذير بودن و حساسيت نسبتاً بالاي مناطق طبيعي كه به‌دليل دارا بودن منظرها و ارزش‌هاي زيبايي‌شناختي و‌ آموزشي و غيره از تقاضاي بيشتري نيز جهت گذران اوقات فراغت برخوردارند، بررسي و تعيين ظرفيت بُرد تفرجگاهي^[1]اهميت خاصي پيدا  مي‌‌كند (نهرلي و رضايي، 1381). اين امر در توسعه پايدار گردشگري محيط‌زيستي اهميت به مراتب بيشتري نسبت ساير موارد گردشگري نظير آثار باستاني و تاريخي دارد، چرا که توسعه پايدار گردشگري به معني اين است که منافع نسل کنوني به‌نحوي بهره‌برداري گردد که موجب خسران منافع نسل‌هاي آتي نگردد. به‌عبارت ديگر، استفاده بهينه از منابع گردشگري در جهت تأمين نيازهاي نسل‌هاي كنوني و آينده به‌نحوي است كه ضمن حفظ يكپارچگي و هويت فرهنگي، سلامت محيط زيست و تعادل اقتصادي، بتوان رفاه و آسايش مردم و ميهمانان آنان را به‌صورت متعادل و پايدار تأمين كرد (مهندسين مشاور نگار شهر و معماري، 1387). تعيين بُرد تفرجگاهي اولين گام در مديريت بهينه طبيت به‌شمار مي‌رود. در جهت کاربردي نمودن اين امر بايد در مورد ميزان وروديه مناسب براي پارک نيز مطالعاتي انجام داد. متأسفانه مطالعات صورت‌گرفته در کشور تک‌بُعدي مي‌باشند. بدين معنا که غالباً تنها بُرد تفرجگاهي پارک‌ها را مشخص نموده‌اند (براي مثال شريفي، 1368) و يا تنها به برآورد ارزش تفرجي پارک‌‌ها در شرايط فعلي اکتفا نموده‌اند (براي نمونه مطالعات: مجابي و منوري، 1384؛ اميرنژاد و خليليان، 1385؛ سعودي و اسماعيلي، 1385؛ پژويان و فليحي، 1387؛ پاک و فهمي^[2]، 2006). در مطالعه حاضر تلاش مي‌شود تا ضمن استخراج ارتباط ميان بُرد تفرجي پارک و ارزش اقتصادي تفرج، راهبردي کاربردي جهت کنترل جمعيت بازديدکننده و هدايت فراواني اين بازديدها به سمت بُرد تفرجي پارک ارائه نمود.

مواد و روش‌ها

    منطقه مورد مطالعه: پارك جنگلي النگدره در سه کيلومتري جنوب غربي گرگان در مسير جنگل ناهارخوران قرار گرفته است. منطقه مورد مطالعه داراي مساحت 174 هکتار، به‌ترتيب در طول و عرض جغرافيايي 54 درجه، 28 دقيقه و 42 ثانيه و 36 درجه، 42 دقيقه و 34 ثانيه، از شمال به جاده فرعي و زمين‌هاي تحت کشت و شهرک سروش و اراضي جنگلي، از جنوب به‌ايستگاه چوب و جاده طرح زيارت، از مشرق به جاده النگدره (جاده طرح زيارت) و از مغرب به يال کُردمحله محدود مي‌شود. منطقه شمالي، جنوبي و شرقي آن نسبتاً جلگه‌اي بوده و رودخانه ملاشي از قسمت جنوب‌شرقي آن و از ميان جنگل به طرف شمال مي‌گذرد. جبهه عمومي آن رو به شرق بوده و شيب نسبي آن بين 5 تا 45 درصد است. ميزان بارندگي آن در سال به‌طور متوسط 675 ميليمتر است و درجه حرارت آن از حداقل 5- تا حداکثر 35 درجه سانتيگراد مي‌رسد. تيپ جنگلي غالب منطقه ممرز - انجيلي بوده و حجم توده آن بيش از 100 مترمکعب در هکتار مي‌باشد. دامنه ارتفاعي پارک جنگلي النگدره نيز بين 310 متر تا 430 متر است (نصرالله‌نژاد، 1363). اين پارک سالانه ميزبان تعداد بسيار زيادي از گردشگران استان و زائران گردشگر مي‌باشد. ميزان بُرد تفرجي پارک جنگلي النگدره برابر با 324000 نفر در سال مي‌باشد (برزه‌کار، 1382). اين پارك تحت مديريت اداره کل منابع طبيعي استان گلستان مي‌باشد و يکي از پارک جنگلي شناخته‌شده جنگل‌هاي شمال کشور مي‌باشد.

علاوه بر اين، با شمارش تعداد افراد بازديدکننده پارک در طي ساعات مختلف شبانه‌روز و در ايام مختلف سال، ميزان بازديد ساليانه اين پارک در شرايط فعلي 1088270 نفر معادل 36/3 برابر بُرد تفرجي اين پارک محاسبه گرديد. بر اين اساس و با استفاده از تعداد بازديد ساليانه و واکنش بازديدکنندگان به نرخ‌هاي مختلف وروديه، منحني تقاضاي پارک جنگلي النگدره با بکارگيري فرم‌تابعي مناسب ترسيم گرديد و معادله منحني تقاضاي تفرجي پارك النگدره به‌صورت زير استخراج شد:

X =  4303 –  0092/0P + 000000005/0 P²          R²=65/96%

كه در آن، P مبلغ وروديه، X تعداد بازديد در سال و ²R شاخص نيكويي برازش (ضريب تعيين) مي‌باشد. با استفاده از معادله فوق، ميزان وروديه در حالتي که تعداد بازديدکنندگان پارک برابر بُرد تفرجي باشد محاسبه گرديد. يافته‌هاي تحقيق نشان داد که در صورت تعيين نرخ 1847ريال به‌عنوان وروديه پارک مذكور، وضعيت تعداد بازديد از پارک با ميزان بُرد تفرجي آن به تعادل خواهد رسيد.

بحث و بررسي

    پارک‌هاي طبيعي و يا مصنوعي جنگلي نقش زيادي در تأمين فضايي براي استراحت و آرامش افراد و خانواده‌ها ايفا مي‌نمايند. اما، اين پارک‌ها همانند هر کالا و خدمت ديگر نظير سالن‌هاي ورزشي، ظرفيت محدودي داشته و در يك مقطع زماني، ظرفيتي براي پذيرايي بازديدكنندگان دارند. ارزشگذاري اين منابع در جهت روشن‌ساختن معادل پولي اين کالا و عدم‌تلقي‌ فرض مجاني‌بودن كالاهاي طبيعي است. بُرد تفرجي پارک‌ها نيز بيانگر ظرفيت و به‌عبارت ديگر ظرفيت تحمّل آنها در مقابل صدمات محيط زيستي مي‌باشد؛ به‌نحوي که استفاده مازاد بر بُرد تفرجي، عامل تخريب محيط زيست محسوب مي‌شود. تعيين بُرد تفرجي يک پارک هيچگونه تأثيري در کاهش تخريب آن ندارد، چرا که استفاده از بُرد تفرجي در مديريت پارک مي‌تواند در کاهش صدمات تأثيرگذار باشد. اما پيش از آنكه قادر به تعيين بُرد تفرجي يک پارک باشيم، نيازمند تعيين نرخ معين وروديه پارک که ميزان بازديد از پارک را برابر ميزان بُرد تفرجي ‌نمايد هستيم. امري که تاکنون در پارک‌هاي مختلف از جمله النگدره كه در حاشيه شهر گرگان واقع شده، در نظر گرفته نشده است. در طرح تجديدنظر پارک النگدره، ميزان وروديه را تنها بر اساس پيشنهادهاي شخصي تعيين نموده‌اند (برزه‌‌کار، 1383) و مطالعه علمي و نظام‌مندي به‌منظور برآورد آن صورت نگرفته است. لذا ممکن است لحاظ نمودن وروديه در پارک‌هاي جنگلي و يا ساير اماکن گردشگري بدون انجام تحقيقات علمي، عواقب جانبي غيرقابل پيش‌بيني داشته باشد. از اينرو پيشنهاد مي‌شود به‌منظور مديريت پايدار پارک‌‌هاي جنگلي، انجام مطالعات مربوط به ارزشگذاري تفرجي، اقتصادي و محيط زيستي، اندازه‌گيري بُرد تفرجي، استخراج منحني تقاضاي تفرجي و برآورد نقطه تعادل وروديه با بُرد تفرجي در رأس برنامه‌هاي مديريت کلان پارک‌ها و حتي ساير اماکن گردشگري قرار گيرد.

منابع مورد استفاده

1-   اميرنژاد، ح.، خليليان، ص.، 1385. برآورد ارزش تفريحي پارك‌هاي ايران با استفاده از روش ارزشگذاري مشروط: مطالعه موردي پارك جنگلي سي‌سنگان نوشهر،‌ مجله منابع طبيعي ايران، جلد 59: 376-365.

3-   پژويان، ج.، فليحي، ن.، 1387. ارزشگذاري اقتصادي خدمات تفريحي منابع زيست محيطي: مورد تالاب انزلي پژوهشنامه اقتصادي، 8 (1): 171-147. 

4-   سعودي، س.، اسماعيلي، س.، 1385. تعيين ارزش تفرجگاهي تالاب انزلي به روش هزينه سفر  (T.C.M)، علوم و تکنولوژي محيط زيست، 3: 70-61.

5-   ﺷﺮﻳﻔﻲ، م.، ۱۳۶۸. ﺁﻣﺎﻳﺶ ﻭ ﺑﺮﺁﻭﺭﺩ ﻇﺮﻓﻴﺖ ﺑُﺮﺩ ﺗﻔﺮﺟﻲﺟﻨﮕﻞ ﺷﻤﺸــﺎﺩ ﺳﻲﺳﻨﮕﺎﻥ، ﭘﺎﻳﺎﻥﻧﺎﻣﻪ ﻛﺎﺭﺷﻨﺎﺳﻲ ﺍﺭﺷﺪ ﮔﺮﻭﻩ ﺟﻨﮕلدﺍﺭﻱ ﻭ ﺍﻗﺘﺼﺎﺩ جنگل، دانشکده منابع طبيعي دانشگاه تهران، 181صفحه.

6-      مجابي، س.م.، منوري، س.م.، 1384. ارزشگذاري اقتصادي پارک‌هاي پرديسان و لويزان، مجله علوم محيطي، 7: 72-63.

7-   مهندسين مشاور نگار شهر و معماري، 1387. مطالعات امکان‌سنجي منطقه نمونه گردشگري مهران، سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري، 72 صفحه.

8-     نصرالله‌نژاد، ه.، 1363. طرح مقدماتي پارک جنگلي النگدره، سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخيزداري کشور، 40 صفحه.

9-     نهرلي، د.، رضايي، س.، 1381. بررسي و معرفي ظرفيت بُرد تفرجگاهي، مجله محيط شناسي، 29: 112-101.

 10-  Pak, M., Fehmi Turker, M., 2006. Estimation of Recreational Use Value of Forest Resources by Using Individual Travel Cost and Contingent Valuation (Kayabas1 Forest Recreation Site sample), Journal of Applied Sciences, 6(1): 1-5.